مىكند باشد يا مسافت دورترى كه حداكثر آن يك يا دو روز راه باشد . گاه جنگجويان در نبردهاى منظم يا غيرمنظم از وجود حيوانات استفاده مىكردند ، چنان‌كه ايرانيان در جنگ با اعراب از وجود فيلها استفاده كردند . استفاده از سواره‌نظام و اسب از قديم معمول بوده است . مخصوصا تركها نيروى سوار خود را به سه صف تقسيم مىكردند ، و هرصف پشت سر صف ديگرى قرار مىگرفت . سواران از اسب پياده مىشدند و بهترين تيرها را از تركش بيرون مىآوردند و آنها را آماده مىكردند و بعد مىنشستند و شروع به تيراندازى مىكردند و هرصف از صف ديگر پشتيبانى مىكرد تا موقعى كه يكى از دو لشكر فاتح يا مغلوب شود . استفاده از خندق : ديگر از تدابير جنگى كه از روزگار قديم معمول بود ، كندن خندق است ، به اين ترتيب كه قواى جنگى ، پس از آن‌كه به سرزمينى فرود مىآمدند و خيمه و خرگاه مىزدند ، در گرداگرد لشكرگاه خندقهايى مىكندند و از اين خندق به عنوان دژى استفاده مىكردند تا از خطر شبيخون دشمن در امان باشند . تشجيع و تعليم سپاهيان : على ( ع ) در جنگ صفين خطاب به ياران خود چنين گفت : « صفوف خود را استوار و برابر كنيد ، زره‌داران را در جلو و بىزرهان را در دنبال صفوف جاى دهيد ، دندانها را برهم بفشاريد ، كه شمشيرها را بر سرها كندتر مىكند ، و در كناره‌ها نيزه‌ها بپيچيد و چشمها را ببنديد كه به قوت قلب و آرامش شما كمك مىكند . آهسته سخن بگوييد و رايات خود را برافرازيد و خم نكنيد و شكيبايى پيشه كنيد . » « 1 » همچنين به مالك اشتر گفت : در برابر امور ، شكيبايى كنيد و از قوم با سرهاى خود استقبال كنيد و بر دشمن با چنان شدتى بتازيد كه گويى مردمى ستمديده هستيد و به خونبهاى كشتگان خود نايل نيامده‌ايد و به خونخواهى پدران ، برادران و كينه‌توزى از دشمنان برخاسته‌ايد و جهان را بر كف دست گيريد و خويش را آمادهء مرگ كنيد تا ستمى به شما نرسد و در اين جهان ننگ بر دامن شما ننشيند . و نيز ابو بكر صيرفى ضمن تعاليم جنگى خود مىگويد : « از زره‌هاى دو حلقه‌اى بپوش . . . كه آنها زره‌هايى كامل ، بلند و فراخ هستند . و شمشير هندى تيز به كار بر . . . به هرمنزلگاهى فرود مىآيى دور لشكرگاه خود خندقى بكن . از رودخانه لشكر خود را عبور مده بلكه در ساحل آن اردو بزن تا رابطهء ميان تو و دشمن را قطع كند . . . هنگام مقابله با دشمن ، بىدرنگ بر او بتاز و در حمله پيشى جوى ، زيرا بيم و ترديد فرصت را از تو مىگيرد . » تعاليم يك سردار شجاع : در تاريخ بيهقى جريان جنگ خوارزمشاه با على تكين به تفصيل ياد شده ، و ما در اينجا جمله‌اى چند از تعاليم اين مرد دلاور را نقل مىكنيم « . . . چون صبح

--> ( 1 ) . مقدمهء ابن خلدون ، ترجمهء پروين گنابادى ، پيشين ، ج 1 ، ص 545 .